ศูนย์กลางของทวาราวดีโดยมีพระพุทธศาสนาเป็นแรงจูงใจให้คนมาสักการบูชาและได้เกิดมีเมืองร่วมสมัยกับทวาราวดี(นครปฐม)อีกหลายเมืองในเวลาต่อมา เช่น เมืองละโว้ตามหลักฐานที่ปรากฏในพิพิธภัณฑ์นารายณ์ราชนิเวศน์ที่ละโว้(ลพบุรี)เป็นเมืองคราวเดียวกับทวาราวดี

          “ประเทศในปัจจุบันที่อยู่ในสุวรรณภูมินั้นมีหลายประเทศด้วยกัน แต่สยามประเทศนั้นอยู่ตรงส่วนกลางของสุวรรณภูมิ ซึ่งแผ่นดินเมื่อสองพันปีมาแล้วไม่ได้มีมากเช่นปัจจุบัน อ่าวสยามอยู่ลึกขึ้นไปเกือบถึงอยุธยา ...กรุงเทพฯ ธนบุรี สมุทรปราการ ล้วนเป็นแผ่นดินที่เกิดขึ้นใหม่”

          ม.ล.ประทีป มาลากุล อดีตคณบดีคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวตอนหนึ่งในบทว่าด้วย “สถาปัตยกรรมแห่งสยามประเทศเมื่อแรกปรา กฏ” หนังสือ “แรกเริ่มสถาปัตยกรรมของสยามประเทศ” (พิมพ์ครั้งที่ 1 พ.ศ. 2553 ศูนย์หนังสือแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เผยแพร่)

          ทั้งยกข้อสรุปผลการศึกษาแผ่นดินเก่าของสยามประเทศของ ศาสตราจารย์ ทิวา ศุภจรรยา แห่งคณะวิทยาศาสตร์ จุฬาฯ “หนึ่งพันสองร้อยปีมาแล้ว อ่าวสยามนั้นอยู่ลึกขึ้นไปถึงอยุธยา ปทุมธานี นนทบุรี กรุงเทพฯ ฉะเชิงเทรา สมุทรปราการ ล้วนยังเป็นส่วนหนึ่งของอ่าวสยามทั้งสิ้น”

          ในที่นี้ขอยกเนื้อหาในบทเดียวกันมากล่าวเพียงสังเขป ม.ล ประทีป ได้ชี้ให้เห็นว่า ในช่วงเวลานั้นได้มีชุมชนอาศัยอยู่ในแผ่นดินนี้แล้ว โดยอยู่ตามริมน้ำสายต่างๆ ซึ่งมีอยู่มากในเขตนี้ เพราะการอยู่ใกล้น้ำทำให้การหาเลี้ยงชีพสะดวก ชุมชนเหล่านี้รวมตัวกันมากขึ้นจนกลายเป็นชุมชนใหญ่ และเมื่อศาสนาพุทธได้เข้ามา ชุมชนนั้นจึงกลายเป็นเมืองและในที่สุดเป็นศูนย์กลางของทวาราวดี โดยมีพระพุทธศาสนาเป็นแรงจูงใจให้คนมาสักการบูชา และได้เกิดมีเมืองร่วมสมัยกับทวาราวดี (นครปฐม) อีกหลายเมืองในเวลาต่อมา เช่น เมืองละโว้ ตามหลักฐานที่ปรากฏในพิพิธภัณฑ์นารายณ์ราชนิเวศน์ที่ละโว้ (ลพบุรี) เป็นเมืองคราวเดียวกับทวาราวดี

          อีกราวหนึ่งร้อยปีต่อมา มีเมืองไชยาและนครศรีธรรมราชเป็นเมืองใหญ่ และกลายเป็นศูนย์กลางของศรีวิชัย แทนปาเลมบังที่อยู่ในประเทศอินโดนีเซีย

          มูลเหตุที่ศูนย์กลางศรีวิชัยต้องย้ายจากปาเลมบังมายังไชยานั้น เนื่องจากในชวาและสุมาตราเคยนับถือพุทธศาสนาและศาสนาพราหมณ์อยู่แต่เดิม ได้มีชาวมุสลิมเข้ามาทำการค้าขายมาก ได้นำศาสนามุสลิมเข้ามาเผยแพร่เจริญขึ้นอย่างรวดเร็ว ทำให้ศาสนาอื่นมีความสำคัญน้อยลง ศูนย์กลางของศรีวิชัยจึงได้ย้ายมาอยู่ที่ไชยาในราวพุทธศตวรรษที่สิบสองตอนปลาย เมืองทั้งสองมีความสำคัญและยั่งยืนมาตลอดจนปัจจุบัน

          เมื่อได้ไปเห็นไชยาด้วยตา จึงเชื่อว่าที่ไชยาในสมัยเป็นศูนย์กลางของศรีวิชัยนั้นต้องมีอาณาบริเวณใหญ่ และสถานที่อื่น เช่น ศาสนสถานที่สำคัญ และส่วนบริหารของเจ้าเมืองมีขนาดสมที่จะเป็นศูนย์กลางของศรีวิชัยที่เคยมีอาณาบริเวณใหญ่โตในอินโดนีเซียมาก่อน ภายหลังนครศรีธรรมราชได้มีความสำคัญเพิ่มขึ้น เพราะภูมิศาสตร์และพระมหาธาตุที่ได้พบก่อนหน้านั้นเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ของศาสนาพุทธ และทำเลไปมาค้าขายสะดวก

          ทวาราวดี เป็นศูนย์กลางได้เพราะประชาชนรวมตัวกัน เกิดขึ้นในพุทธศตวรรษที่สิบเอ็ด มีองค์ พระปฐมเจดีย์ สถิตเป็นศูนย์กลางของทวาราวดี มีทางน้ำเข้าถึง ประ ชาชนมาสักการะและซื้อขายแลกเปลี่ยนสินค้ากันทางเรือเป็นส่วนใหญ่

          ในพุทธศตวรรษที่ยี่สิบสี่ รัชกาลที่สี่แห่งราชวงศ์จักรี ขณะบวชได้เสด็จธุดงค์มาพบองค์พระปฐมองค์แรก เมื่อพระองค์เสด็จขึ้นครองราชย์จึงได้รับสั่งให้สร้างพระเจดีย์ใหญ่ครอบไว้กันมิให้ชำรุดและบุบสลายมากขึ้น ต่อมารัชกาลที่ห้า ได้ปิดกระเบื้องเคลือบทั้งองค์พระเจดีย์ และได้สร้างพระปฐมเจดีย์เหมือนองค์แรกไว้ที่นอกเมืองที่วัดพระประโทน เพื่อให้ประชาชนทราบว่าเดิมมีสภาพอย่างไร

          ลักษณะพระเจดีย์องค์เดิมอยู่ภายใน มีลักษณะคล้ายพระสถูปที่เมืองสัญจิในชมพูทวีปจากหนังสือเรื่อง สถาปัตยกรรมไทย แต่งโดย อาจารย์นารถ โพธิปราสาท (แต่งเมื่อ พ.ศ.2480) ได้กล่าวว่า “องค์พระปฐม องค์แรกนั้นคล้ายพระสถูปที่เมืองสัญจิ ส่วนยอดที่เป็นพระปรางค์นั้นคาดว่า จะเสริมขึ้นในภายหลัง”

          ศาสนสถานที่แวดล้อมองค์พระปฐมเจดีย์นั้นมีอยู่ไม่หลายที่ แต่ที่ปรากฏให้เห็นพอจะนำมากล่าวได้คือ วัดใหญ่ คงมีอายุใกล้เคียงกับองค์พระปฐม ในปัจจุบันได้ใช้ชื่อวัดว่า วัดพระปฐมเจดีย์ อยู่ติดด้านหลังองค์พระปฐม สิ่งโบราณวัตถุเดิมทางวัดได้ย้ายเข้าไปเก็บไว้ที่พิพิธภัณฑ์ของวัด

          วัดพระเมรุ เมื่อครั้ง อ.นารถ เขียนหนังสือสถาปัตยกรรมไทย ท่านได้ทำการรางวัดและร่างแบบจากฐานรากเดิมที่เหลืออยู่ขึ้นมาให้เห็นทรวดทรง แต่ในปัจจุบันประ ชาชนได้สร้างบ้านเรือนชิดเข้าไปจนเกือบหาของ เดิมไม่พบ พระสถูปที่ท่านร่างขึ้นใหม่นั้นมีลักษณะคล้ายพระสถูปที่เมืองปอลุนนะรัวในชมพูทวีป

          เมืองที่มีความเจริญและเป็นชุมชนใหญ่อีกแห่งหนึ่งคือ เมืองไชยา ปลายพุทธศตวรรษที่สิบเอ็ด ไชยาได้เป็นที่หลบลมพายุจากท้องทะเลของพวกเดินเรือค้าขาย ได้แก่ ชาวอินเดีย ชาวอินโดนีเซียและชาวมลายู เพราะไชยามีแหลมยื่นออกไป ภายในแหลมจึงสามารถใช้เป็นที่หลบลมได้ ทำให้ไชยามีชุมชนมาค้าขายและอยู่อาศัยมาก จึงเกิดศาสนสถานซึ่งมีอยู่ที่ไชยาหลายที่ มีสภาพค่อนข้างสมบูรณ์ ได้แก่ วัดพระบรมธาตุไชยา

          วัดหลง เป็นแห่งที่สองที่มีโบราณสถาน ลักษณะเป็นฐานกว้างยาวด้านละสี่สิบเมตร ผู้รู้ได้สันนิษฐานว่า เป็นฐานปราสาทมากกว่าฐานเจดีย์ สภาพยังมั่นคงก่อสร้างด้วยหิน แต่ไม่มีส่วนยอดเหลือให้เห็น

          วัดแก้ว เป็นแห่งที่สาม มีเจดีย์องค์ค่อนข้างใหญ่ มีพระพุทธรูปประดิษฐานอยู่ เจดีย์ชำรุดไปครึ่งหนึ่งที่ยังเหลือให้เห็นเป็นทรวดทรงได้ดีก่อสร้างด้วยอิฐ

          ที่นครศรีธรรมราชนั้น มี พระธาตุ สำคัญมาสถิตอยู่ ประชาชนมีความศรัทธาอย่างมาก จึงได้สร้างเจดีย์องค์ใหญ่ครอบไว้ สถานที่นี้อยู่ในใจกลางเมืองนครฯ เมื่อหนึ่งพันสามร้อยปีมาแล้วเป็นริมฝั่งทะเล บริเวณวัดพระธาตุนครฯ มีขนาดใหญ่ไม่น้อยกว่าสามสิบไร่ 

          ม.ล. ประทีป กล่าวให้เห็น ทวาราวดีและศรีวิชัย เป็นเมืองใหญ่มีความเจริญมาแล้วเป็นเวลาเกือบหนึ่งพันห้าร้อยปี แสดงว่าในแผ่นดินสุวรรณภูมิที่เป็นเขตสยามประเทศในปัจจุบันได้มีชุมชนและเมืองเกิดขึ้นมานาน นอกนั้นยังมีชุมชนอาศัยอยู่ตามริมน้ำใหญ่น้อยทั่วไป

          ในราวพุทธศตวรรษที่สิบสามนี้เอง เริ่มมีคนแปลกถิ่นอพยพเข้ามาตามลำน้ำมูล และตามลำน้ำชี จนถึงนครราชสีมาและข้ามเขาขึ้นไปจนถึงละโว้ ซึ่งเป็นเมืองที่มีความเจริญอยู่แล้ว พวกคนแปลกถิ่นนี้คือ ชาวกัมโพช เชื้อสายเปอร์เซีย ได้เข้ามาอยู่นานเกือบสองร้อยปี จนได้สร้างศาสนสถานขึ้นที่นครราชสีมาคือ พิมาย และพระปรางค์สามยอดที่ละโว้

          ในช่วงเวลานี้เอง คนในสยามประเทศได้รวมตัวกันหนาแน่นและสร้างบ้านเมืองขึ้นทางภาคเหนือตอนล่าง มีเมืองเชลียง ศรีสัชนาลัย เมืองราด และเมืองฉอด ทุกชุมชนได้รวมกันราวพุทธศตวรรษที่สิบห้าและสิบหก พวกชาวกัมโพชได้อพยพเข้ามาหลายร้อยครั้งรวมเป็นพลเมืองหนาแน่น มิฉะนั้นจะสร้างพิมายไม่ได้ และรุกเข้าเมืองละโว้ซึ่งสามารถเดินทางโดยทางน้ำได้สะดวกถึงศรีสัชนาลัยได้ ชาวกัมโพชนี้ ภาษาบาลีเรียก กัมวิชัย คนในสยามประเทศจึงเรียกสั้นๆ ว่า ขอม …ขอมได้เข้าไปอยู่ในดินแดนเขมรนานแล้วโดยเฉพาะใกล้ทะเลสาบ

          พวกขอมต้องมีจำนวนมากพอดู มิฉะนั้นคงไม่กล้ายึดเมืองศรีสัชนาลัย และคนท้องถิ่นเมื่อรวมตัวกันแล้วต้องมีจำนวนมากจึงสามารถขับไล่พวกขอมออกไปพ้นเมืองได้ ...ออกไปพ้นเขตสยามประเทศในที่สุด และในที่สุดชุมชนจึงเป็นเมืองและมีอำนาจมากสามารถสถาปนาขึ้นเป็นราชธานี และมีงานสถาปัตยกรรมเกิดขึ้น

          งานสถาปัตยกรรมที่เชื่อว่ามีอายุเก่าแก่มากอีกแห่งหนึ่ง แต่ไม่สามารถกำหนดวันเวลาที่ได้พบคือ พระธาตุพนม พระธาตุพนมไม่ได้แผ่มาจากภาคกลางของสยามประเทศ คนทั้งสองฝั่งโขงให้ความนับถือสักการะกันอย่างสูง พระธาตุพนมได้ล้มลงเมื่อพุทธศตวรรษที่ยี่สิบหก เนื่องจากแต่เดิมโครงสร้างไม่แข็งแรง จึงได้ซ่อมสร้างขึ้นใหม่อย่างเดิมอย่างถูกวิธี จึงทำให้งดงามและยั่งยืนตลอดมาจนปัจจุบัน

          ม.ล.ประทีป กล่าวตอนท้ายบทว่า สถาปัตยกรรมเก่าแก่ของสยามประเทศมีประวัติมายาวนานในหลายพื้นที่ ตั้งแต่ทวาราวดี ศรีวิชัย ละโว้ สุพรรณบุรี และพระธาตุพนม ตราบจนเมื่อเริ่มมีเมือง มีเจ้าเมือง และต่อมาเป็นพระมหากษัตริย์ จนเป็นราชธานีของสยามประเทศอย่างแท้จริง ล้วนไม่มีงานสถาปัตยกรรมที่เกี่ยว ข้องกับที่อยู่อาศัยปรากฏให้เห็นชัดเจน มีแต่ศาสนสถาน เพราะในอดีตสร้างด้วยวัสดุท้องถิ่นไม่ถาวร บุบสลายไปตามกาลเวลาเหลือให้เห็นเพียงฐานและเสา ไม่มีโครงหลังคาปรา กฏให้เห็นได้ชัดไม่ว่าในสมัยใด

          สยามประเทศเมื่อเป็นราชธานีแล้ว งานสถาปัตยกรรมเริ่มมีบทบาทให้เห็นอย่างชัดเจน เช่น ศาสนสถานที่ยังมีหลักฐานเหลืออยู่ แต่ส่วนใหญ่ไม่สมบูรณ์พอจะนำมากล่าวได้ ที่มีอ้างได้คือ งานสถาปัตยกรรมของกรุงสุโขทัย แต่มิได้คงอยู่ที่สุโขทัย แต่เกิดขึ้นจากคนสุโขทัย สุโขทัยได้เป็นราชธานีของสยามประเทศจึงทำให้สร้างบ้านสร้างเมืองคืองานสถาปัตยกรรมเกิดขึ้น

          วัด ซึ่งเป็นศาสนสถานที่คนสยามนับถือ และเป็นที่รวมน้ำหนึ่งใจเดียวกันได้มาก และมักสร้างด้วยวัสดุถาวร ดังนั้นสถาปัตยกรรมที่ได้เห็นจึงเป็นศาสนสถานเป็นส่วนมาก และไม่มีส่วนบนของหลังคาเหลืออยู่ให้เห็น มีเพียงฐานและเสา ทำให้ผู้พบเห็นต้องจินตนาการเอาเองว่า เครื่องบนมีลักษณะและทรวดทรงเป็นแบบใด เพราะเป็นเว ลานานถึงเจ็ดร้อยปีมาแล้ว

          ดังนั้นเมื่อสร้างทรวดทรงขึ้นได้จากจินตนาการจึงสมควรมีเหตุและผลให้ผู้ที่ติดตามเชื่อได้ว่า แรกเริ่มสถาปัตยกรรมของสยามประเทศนั้นมีหน้าตาเช่นที่ยกตัวอย่างมาให้เห็น

โดย: บูรพา โชติช่วง

ที่มา: สยามรัฐ  24 สิงหาคม 2553